Mens en weten

Over de mens, over wat hij onderzoekt en over zijn kennis. Op de volgende pagina’s (scroll naar beneden):

‘Zijn we bang dat we bomen met meer respect moeten behandelen als we ontdekken hoeveel ze op dieren lijken?’ (Peter Wohlleben: Het verborgen leven van bomen). ‘Niemand kan in de moderne staat zijn handen aftrekken van de politieke ontwikkeling’ (Karl Jaspers: Die Schuldfrage (1946) en Nachwort 1962 über meine ‘Schuldfrage’, in: Hoffnung und Sorge. Schriften zur Deutschen Politik 1945 – 1965). Hoe goede mensen kwaadaardig worden (het Lucifer effect) (Philip Zimbardo: The Lucifer Effect. How Good People Turn Evil). Morele onverschrokkenheid in een gewelddadige wereld (Hans Achterhuis: Met alle geweld, Een filosofische zoektocht).


‘Zijn we bang dat we bomen met meer respect moeten behandelen als we ontdekken hoezeer ze op dieren lijken?’

Boswachter in de Eifel Peter Wohlleben (1964) ontdekte dat bomen sociale wezens zijn en soortgenoten helpen, bijvoorbeeld door elkaar via de wortels suikers toe te spelen. Wohlleben noemt het ‘vriendschappen’. Een bos heeft er belang bij om zwakkere leden actief te ondersteunen: bomen zijn zo sterk als het bos om hen heen. ‘Samen vormen bomen een ecosysteem dat extreme warmte en kou matigt, veel water opslaat en heel vochtige lucht veroorzaakt. In een dergelijke omgeving kunnen bomen beschut leven en heel oud worden.’ …


‘Niemand kan in de moderne staat zijn handen aftrekken van de politieke ontwikkeling’

In de winter van 1945/46 hield de Duits-Zwitserse psychiater en filosoof Karl Jaspers (1883 – 1969) een serie lezingen ‘über die geistige Situation in Deutschland’: toen bepaald een thema. Die Schuldfrage is op die lezingen gebaseerd en kreeg in discussies over collectieve schuld grote invloed. Jaspers’ heldere onderscheid in vier schuldbegrippen kan nog steeds misverstanden oplossen: (1) Kriminelle Schuld, (2) Politische Schuld, (3) Moralische Schuld en (4) Metaphysische Schuld. …


Hoe goede mensen kwaadaardig worden (het Lucifer effect)

Waren het, zoals de Amerikaanse autoriteiten stelden, slechts enkele ‘rotte appels’ die in de Abu Ghraib gevangenis in Irak gevangenen mishandelden en vernederden? Philip Zimbardo, de leider van het be­ruch­­te Stanford Prison Experiment (SPE, 1971) stelt: Bad apples? Nee, bad barrel.  Het vat was rot. En hij voegt daaraan toe: ‘My contention is that this barrel of apples be­gan rotting from the top down.’ …


Morele onverschrokkenheid in een gewelddadige wereld

De Nederlandse filosoof Hans Achterhuis (1942) is geschrokken van de analytische en afstandelijke manier waarop hij in de jaren zeventig over geweld schreef:  ‘vooral door de bril van Sartre,’ over geweld als een middel dat goed of slecht wordt gebruikt. Zo was de tijdgeest. Langzaam heeft Achterhuis ontdekt dat verzet tegen onrecht en onderdrukking beter langs vreedzame weg kan plaatsvinden. Hij opent zijn omvangrijke, actuele boek over de meest uiteenlopende aspecten van geweld met een variant op de dichter Hendrik Marsman: ‘Wie schrijft over geweld, schrijve persoonlijk, of schrijve niet.’ (Marsman, in zijn gedicht De zee: Wie schrijft, schrijv’ in den geest van deze zee/ of schrijve niet;’) …